Archive for the ‘West Papua | Nieuw-Guinea’ Category
Mariniers en Indo’s: herinneringsliteratuur uit Nederlands Nieuw-Guinea
Nieuw-Guinea, onze laatste kolonie in de Oost, heeft altijd een magische klank gehad in Nederland. Het beeld van primitieve stammen die nog in het stenen tijdperk leefden sprak tot de verbeelding. Dat kwam mede door de boeken van Anthony van Kampen, zoals Jungle Pimpernel (1949). De magie van het oerwoud en de geestenwereld van de papua’s spraken tot de westerse verbeelding, zoals ook het boek Stenen tijdperk van Aad van den Heuvel (1991) laat zien. Voeg daarbij de spanning van ons laatste koloniale oorlogje en het verlies van de kolonie aan Indonesië (1962/3) en je hebt een spannende mix.
Het is dus niet verwonderlijk dat er vele boeken zijn verschenen, die op Nederlands Nieuw-Guinea spelen. Naast de al genoemde bijvoorbeeld Wat gebeurde er met sergeant Massuro? (1972) van Harry Mulisch, De muskietenoorlog (1978) van Bouke B. Jagt, De balenkraai (1967) van Aad Nuis, diverse boeken van F. Springer en nog veel meer.
Alex Bal schreef De laatste Indo (2010) over het leven van zijn familie in Nieuw-Guinea nadat ze uit het onafhankelijk geworden Indonesië moesten vertrekken, om een kleine vijftien jaar later ook uit Nieuw-Guinea weg te moeten.
Hollandia blues (2012) van Peter Klencke gaat over het opgroeien van een Indische jongen in Hollandia, de hoofdstad van Nederlands Nieuw-Guinea. Het boek pretendeert een roman te zijn, maar leest als een dagboek en heeft iets te weinig dramatische ontwikkeling voor een goede roman. Als tijdsbeeld echter zeer de moeite waard.
Mariniers
Ook een aantal militairen, die naar Nieuw-Guinea werden gestuurd, schreven over hun ervaringen, zoals Ruurd Eisenga. In 2011 verscheen van hem Erfenis uit het verleden, dat voor de helft speelt op Nieuw-Guinea, waar de hoofdpersoon als jonge marinier op Indonesische parachutisten moet jagen. Ter plekke heeft hij een vurige relatie met een Nederlandse getrouwde vrouw, die vertrokken blijkt te zijn als hij van een patrouille in de rimboe terugkeert. Jaren later komt hij er in Nederland (het tweede deel van het boek) achter dat zijn relatie gevolgen heeft gehad. Een goed geschreven boek, met een ietwat fantastische ontknoping, al moet gezegd worden dat de werkelijkheid soms fantastischer is dan literatuur.
Vanwege mijn interesse in Nieuw-Guinea was ik daarna extra geïnteresseerd in Eisenga’s De mariniers van Klademak (1982), omdat dat helemaal over Nieuw-Guinea gaat in de periode vlak voordat Nederland het gebied verloor.
De mariniers van Klademak is een roman, natuurlijk, maar het boek geeft een realistisch beeld van het leven van de (dienstplichtige) mariniers, de problemen van oorlogvoering in de rimboe en hoe ondertussen elders op politiek niveau besloten wordt om Nieuw-Guinea aan Indonesië te laten. Wie de verslagen uit Patrouilleren voor de Papoea’s (1990) van R.E. Holst Pellekaan, I.C. de Regt en J.F. Bastiaans ernaast legt, ziet duidelijke overeenkomsten. Ook in dit boek van Eisenga heeft de hoofdpersoon een heftige relatie met een getrouwde vrouw. Deze keer heeft die relatie een happy end.
De mariniers van Klademak laat zien dat het leven en werken van de mariniers in Nieuw-Guinea heel anders was dan we nu in actiefilms en in reportages van de troepen in Irak en Afghanistan zien. De uitrusting van de militairen in Nieuw-Guinea was primitiever en de training veel minder goed. Het eten was vaak slecht (oude oorlogsvoorraden) en leidde nogal eens tot voedselvergiftiging. Soms werd er maar in het wilde weg patrouille gelopen, omdat een ambitieuze luitenant het wel even dacht te maken.
Ook het leven na de dienst, het grotendeels ontbreken van vertier, de rivaliteit en zelfs kloppartijen met de Koninklijke Landmacht brengt Eisenga treffend in beeld. Je leeft mee met de Hollandse jongens, die naar de andere kant van de wereld werden gestuurd om een laatste koloniale oorlog uit te vechten, hoe kleinschalig die dan ook was.
Als je de beide boeken van Eisenga na elkaar leest is het terugkerende thema van de liefdesrelatie met een getrouwde vrouw iets minder sterk. Het later verschenen Erfenis uit het verleden is wat beter geschreven, maar beide boeken zijn zeer lezenswaard.
Koloniale literatuur
Opvallend in beide boeken van Ruurd Eisenga en ook in Hollandia blues is dat de omgang met de lokale bevolking erg beperkt is. De cultuur- en taalverschillen zijn groot en de papua’s treden in deze boeken voornamelijk op als gidsen en lokale politiemensen, of als onderontwikkelde stamleden. Ze komen niet op de feestjes en in de uitgaansgelegenheden van de blanken en Indo’s. Zo zat die wereld nu eenmaal in elkaar.
Dat geldt trouwens voor het overgrote deel van de literatuur over Nieuw-Guinea. Die gaat veelal over de bovenkant van de koloniale samenleving, over de kolonisten en niet of nauwelijks over de papua’s. Het is nog steeds koloniale literatuur. Zeer lezenswaard, zeker, maar het zou uiterst interessant zijn als nieuwe auteurs het literaire beeld zouden completeren en ook de inheemse samenleving van die tijd in verhouding tot die koloniale bovenlaag zouden beschrijven.
(Mocht u romans kennen, die dat doen en die ik over het hoofd zie, hoor ik het graag.)
Op moeder passen in Tokyo (Jeugdherinnering)
In 1961 vloog mijn moeder met haar vier kinderen mijn vader achterna, die op Nederlands Nieuw-Guinea was gestationeerd. Omdat het luchtruim van de toenmalige Sovjet-Unie verboden gebied was, vloog de KLM via de Noordpool naar Anchorage (Alaska) en Tokyo (Japan) en vandaar naar de luchthaven op Biak, Nieuw-Guinea. Een reis van 24 uur in het zonlicht, wat leidde tot slapeloosheid.
Bij elke tussenlanding moesten we een uurtje het vliegtuig uit. Dat gaf de kans om op de luchthaven van Anchorage een opgezette ijsbeer te bewonderen. Voor de tienjarige knaap, die ik toen was, hartstikke spannend.
Japan was begonnen aan zijn industriële opmars, aanvankelijk door het kopiëren van westerse technologie. Om reclame te maken voor het nieuwe Japan kregen wij kinderen op de luchthaven van Tokyo prachtig blikken speelgoed te leen om mee te spelen terwijl we wachten op het vertrek naar Biak.
Mijn vader had me gevraagd om op mijn moeder te passen als ‘de man in huis’ en ik nam dat, al was ik pas tien, zeer serieus. Mijn moeder kortte in Tokyo de wachttijd door een gesprek met een Amerikaanse sergeant, die ook moest wachten op zijn aansluiting. Ondanks de afleiding van het mooie speelgoed, heb ik hem heel goed in de gaten gehouden.
Nederland druipt af
Schrijver F. Spinger, pseudoniem van Carel Jan Schneider, schreef Met stille trom. Een journaal, een boek over de nadagen van het Nederlandse koloniale bestuur in Nieuw-Guinea. Het is dit jaar vijftig jaar geleden dat Nederland haar laatste kolonie in de Oost, Nederlands Nieuw-Guinea kwijt raakte. Indonesië nam de macht over na een kort tussenbewind van de Verenigde Naties.
Met stille trom zou al in 1963 verschijnen, maar Springer vond toen dat het boek te veel over de Nederlanders ging en te weinig over het lot van de papua’s. “In plaats daarvan had ik (…) volstaan met het luchtige schetsen van enig lokaal gekissebis tussen bestuursambtenaren, zendelingen, en nog wat rare vogels, en een enkele blote krijger met peniskoker en pijl-en-boog voor de couleur locale”, schreef Springer kort voor zijn dood in het voorwoord van het nu alsnog verschenen boek. Hij begrijpt niet meer waarom hij het boek toen niet wilde publiceren: “Ik had juist toen de kans moeten grijpen om het publiek te laten weten hoe wij op onze onooglijke bestuurspostjes verbeten onze plicht tegenover de aan ons toevertrouwde Papoea’s bleven doen, al hadden de grote buitenwereld en ook het moederland ons allang opgegeven.”
Het is waar dat Met stille trom vooral over de kolonialen gaat en niet over de gekoloniseerden. Het is evenwel een fraaie beschrijving van wat Nederland in Nieuw-Guinea probeerde te bewerkstelligen: een ordelijke dekolonisatie met een machtsoverdracht aan de lokale bevolking. Dat Nederland daar pas onder druk van de naoorlogse dekolonisatie in de wereld mee was begonnen, laten we hier maar buiten beschouwing.
Het lijkt inmiddels ver weg, die koloniale tijd. Toch is het pas 50 jaar geleden dat Nederland roemloos vertrok uit Nieuw-Guinea en het gebied overdroeg aan Indonesië dat er sedertdien de mensenrechten op grove wijze schendt. We mogen onze eigen geschiedenis niet vergeten. Alleen daarom al is dit boek het lezen waard: om ons rekenschap te geven van wat Nederland op Nieuw-Guinea deed (en naliet). Ook is het een document over een voorbije wereld, waarin met weinig middelen geprobeerd werd een land op te bouwen. En gewoon een mooi boek.
Springer hield bij de dodenherdenking op 4 mei 2002 een toespraak met de titel Nooit vergeten. Daaruit deze passages:
Nooit vergeten
Een regel van de dichter Hans Lodeizen:
Deze oude vieze wereld
Die kun je gerust weggooien …Simpele woorden die mij vaak te binnen schieten:
Deze oude vieze wereld
Waarom blijft de aardbol van ons gewoon verder draaien terwijl zijn bewoners sinds mensenheugenis hun uiterste best doen om deze planeet en zichzelf het leven onmogelijk te maken? Sinds mensenheugenis, want er is niets nieuws onder de zon, zei Prediker, misschien wel de grootste dichter die ons op schrift is overgeleverd. En willen wij leren van vorige geslachten?
Vergeet het maar, zou je uit zijn nuchtere, illusieloze woorden kunnen opmaken.
Dichters zijn het geweten van een volk, dus moeten wij goed naar hen luisteren, maar ook Prediker wist, dat er altijd mensen zullen zijn, die tegen de stroom inroeien, die zich verzetten tegen verdrukking, onderdrukking, onrechtvaardigheid; die liefde boven haat stellen, en vrijheid boven alles.
Niet alleen vandaag rijzen uit mijn herinnering gestalten op van mensen die voor mij een soort gids zijn geworden in ‘de krankzinnigheid die Leven heet’ (zoals schrijver Marcellus Emants ons bestaan op aarde heeft genoemd).
(…)
Obeth Pattipeme, Papoea, mantri-verpleger in de Baliemvallei op Nieuw-Guinea, geliefd bij de bergbevolking, stond in februari 1962, niet lang voor het einde van het Nederlands gezag over dat eiland, naast het vliegtuigje dat ons gezinnetje naar het toenmalige Hollandia zou brengen.
En hij zei, ten afscheid:
‘Wij papoea’s zullen eens vrij worden, wat er ook gebeurt, hoe lang het ook duurt, en wij zullen elkaar terugzien.’Ik hoor mijn dochtertje nog, dat Obeths been omklemd hield: ‘Obeth moet mee, Obeth moet met ons mee …’ Later is hij, met andere voorvechters van een Vrij Papoea, vermoord in de jungle.
Obeth Pattipeme, nooit vergeten.
F. Springer, Met stille trom Een journaal, Querido (2012)
F. Springer, Nooit vergeten, Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek & Nationaal Comité 4 en 5 mei (2002)
Stempel (Nostalgie: oude techniek 8)
Ik heb altijd wat gehad met stempels. U weet wel: een vroeger meestal houten handvat met daaraan een blokje waarop een rubbertje gelijmd zat met reliëf. Dat zet je op een in inkt gedrenkt stempelkussen en als je dan het stempel op papier drukt, heb je een afbeelding.
Waarom ik stempels altijd interessant heb gevonden weet ik niet. Zou het zijn, omdat ik op de lagere school bij een foutloze oefening een stempel in mijn schrift kreeg? Of was het omdat je ze door officiële instanties veel zag gebruiken, bijvoorbeeld op het gemeentehuis, of het postkantoor? Boem! Meestal was de bons van het stempel op het papier een teken dat een en ander afgerond en bekrachtigd was.
Voor mijn tiende verjaardag vroeg en kreeg ik een datumstempel. Dat vond ik interessant: dat je alle data (nou ja, voor zover er jaren op je stempel zaten) kon stempelen, simpelweg door de dag, de maand en het jaar door te draaien.
Nou had ik zo’n stempel, maar er was natuurlijk weinig te stempelen. Dus zette ik de datum van mijn verjaardag wel tien keer in het boek, dat ik op diezelfde dag kreeg. Een stempel is tenslotte om te stempelen.
(Op de foto het stempel van het Commando Mariniers in Nederlands Nieuw-Guinea, dat tot 1962 een Nederlandse kolonie was.)
Chinese winkel Manokwari (Jeugdherinnering)
In 1961 woonde ik als tienjarige in Manokwari, een plaats in de Vogelkop van wat toen nog Nederlands Nieuw-Guinea heette. Het was een spannende tijd, want Indonesië vond dat Nederlands Nieuw-Guinea onderdeel had uitgemaakt van Nederlands Indië en dus bij Indonesië hoorde en dreigde met een aanval. Die dreiging werd kracht bijgezet met prikacties.
Op school hielden we daarom oefeningen met luchtalarm. De juffrouw (zo noemden we de onderwijzeres toen nog) blies op een fluitje en dan moesten we allemaal onder de bank gaan zitten met een potlood of zo tussen de tanden. Door dat potlood sloot je je mond niet helemaal, waardoor je trommelvliezen de luchtdruk van een ontploffende bom beter zouden kunnen doorstaan.
Over het algemeen was het echter een onbezorgd leven voor een jonge knaap. We gingen zwemmen en snorkelen op Pasir Poetih (wit zand) en naar die spannende Chinese winkel (Toko Tjikia?), waar het heel apart rook en ze van alles verkochten. Vazen, potten, pannen, textiel, kantoorbenodigdheden en ga zo maar door.
Ik vond een ringband met Nieuw-Guinea op de omslag erg mooi. De afstand tussen de ringen was waarschijnlijk Chinees, want de bij ons gebruikelijke ponsmachines maakten gaten op andere afstanden dan die tussen de vier ringen in de ringband. Hij is dus maar weinig gebruikt, zodat hij nog steeds in goede staat is.
Blikopener (Nostalgie: oude techniek 7)
Begin jaren ’60 van de vorige eeuw woonde ik in Nederlands Nieuw-Guinea. Het was er warm, heel warm. Onze laatste kolonie in de Oost lag tenslotte in de Tropen. De frisdrank was aan zijn opmars door de wereld begonnen en als we op de tennisclub of de marineclub waren, kregen we wel eens een blikje Coca Cola of iets dergelijks.
Die blikjes hadden nog geen lipje, waarmee je ze open kon trekken. Je had een blikopener nodig van het type van de foto. Waarschijnlijk was die in Nieuw-Guinea van Coca Cola, maar deze foto laat duidelijk de werking zien. Met een lipje van de opener aan de rand van het blik geklemd drukte je een driehoekig gat in de bovenkant. Tegenover dat gat maakte je nog een gat of gaatje om bij het drinken lucht in het blikje te laten, zodat de cola niet schoksgewijs uit het blik kwam en je gezicht overspoelde. Met de andere kant van de opener kon je een flesje open maken.
Als kind vond ik het wat interessant om een blikje uit de grote koelkist te mogen pakken. Of ik al genoeg kracht had om zo’n gat te maken, kan ik mij niet meer herinneren. Grappig dat zo’n onnozele blikopener zo veel herinneringen meebrengt. Het gevoel van tropische warmte en de kinderlijke sensatie van de luxe van een koud blikje fris krijgen (nu al te gewoon) komen na al die jaren weer helemaal terug.
Doden bij gewelddadigheden in West Papua
Ik ben hier vaak kritisch over het feit dat de media zich weinig meer gelegen laten liggen aan onze voormalige kolonie Nederlands Nieuw-Guinea, nu West Papua.
Lof dus voor NOS Radio, die aandacht besteedde aan het harde optreden van het Indonesische leger en politie.
Achtergrond West Papua | Nederlands Nieuw-Guinea
Indonesische leger valt dorpen West Papua aan
Het Indonesische bewind houdt opnieuw huis in West Papua, dat in 1963 van een Nederlandse kolonie Indonesisch gebied werd (in 1969 bestendigd door een totaal gemanipuleerde volksstemming). In het gebied Paniai voeren de Indonesische strijdkrachten onder meer met helicopters aanvallen uit op een groot aantal dorpen. In het betreffende gebied zijn tegenstanders van het Indonesische regime actief. Volg hier de berichten.
Indonesië heeft een treurige geschiedenis van mensenrechtenschendingen in West Papua, te beginnen met de volksstemming die geen volksstemming was. Dat er in de voormalige Nederlandse kolonie verzet is blijven smeulen, ondanks (dank zij) de Indonesische onderdrukking, mag dan ook geen verrassing zijn.
De Nederlandse overheid kijkt weg, ondanks het feit dat het gebied eeuwenlang een Nederlandse kolonie was. Dat geldt ook voor de internationale gemeenschap. Iedereen is bang een groot land als Indonesië voor het hoofd te stoten. De media, ook de Nederlandse, volgen daar in. Ik ben benieuwd of dit offensief wel een berichtje in het Nederlandse nieuws waard is.
Achtergrond West Papua | Nederlands Nieuw-Guinea
Vijftig jaar vlag en volkslied papua’s: treurige balans – manifestatie
Op 1 december 1961, dit jaar vijftig jaar geleden, kreeg de Nederlandse kolonie Nieuw-Guinea een eigen vlag en volkslied. Nederland was in de golf van dekolonisering van na de tweede wereldoorlog in de jaren ’50 begonnen met een programma om Nieuw-Guinea zelfstandig te maken. De vlag, de ‘Morgenster’, en het volkslied ‘Hai Tanahku Papua’ pasten in dat streven. Voordat het zover was, had Nederland overigens in bloedige ‘politionele acties’ geprobeerd om de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië (nu Indonesië) te voorkomen.
Grote buitenlandse druk, voortkomend uit de koude oorlog, maakte dat al in 1962 die voorgenomen onafhankelijkheid van Nieuw-Guinea (nu bekend onder de naam West Papua) teniet werd gedaan. Nederland werd door de internationale gemeenschap, geleid door de Verenigde Staten die bang waren dat Indonesië communistisch zou worden, gedwongen om Nieuw-Guinea (via een tijdelijk bestuur door de Verenigde Naties) over te dragen aan Indonesië, dat aanspraken maakte op het gebied en met een invasie dreigde.
Wel werd nog bedongen dat Indonesië een volksstemming moest houden onder de papua’s, die zich dan zouden kunnen uitspreken voor of tegen de aansluiting bij Indonesië. Dat referendum van 1969 was totaal doorgestoken kaart. Tijdens de volksstemming konden alleen door Indonesië gekozen (en waar nog nodig zwaar geïntimeerde) kiesmannen zich uitspreken. Desondanks accepteerde de Verenigde Naties de volksstemming als correcte uitvoering van de verdragen.
In Indonesisch West Papua staan zware straffen op het tonen van de vlag en het zingen van het volkslied van de papua’s. Papua’s die hun democratische rechten opeisen worden mishandeld of zelfs vermoord. Meer over de huidige situatie in West Papua.
De wereldgemeenschap kijkt, net als de Nederlandse overheid, al die jaren de andere kant op, bang om een groot land als Indonesië voor het hoofd te stoten. De media, ook de Nederlandse, volgen die lijn en zijn nauwelijks meer geïnteresseerd in een gebied dat toch enkele eeuwen lang en tot een kleine vijftig jaar geleden deel uitmaakte van het koninkrijk.
1 december 2011, Plein, Den Haag, 14.00 tot 16.00 uur, manifestatie met ceremoniële vlaghijsing van de ‘Morgenster’.
De geschiedenis van West Papua, gelardeerd met enkele persoonlijke ervaringen
Nieuws over West Papua:
Infopapua
Tanahku.west-papua
Westpapuanet
West Papua petitie te kort door de bocht
Omdat ik vaak over West Papua, het voormalige Nederlands Nieuw-Guinea (tot 1962), heb geschreven, kreeg ik het verzoek om een petitie tegen het Indonesische optreden in het gebied te tekenen.
Dat deed ik ook bijna, want het staat als een paal boven water dat de bevolking van West Papua nooit heeft gekozen voor aansluiting bij Indonesië. De volksstemming van 1969 was doorgestoken kaart. Sindsdien kent West Papua een onderdrukkend Indonesisch regime, dat keihard optreedt tegen dissidenten. Zo staat er vijftien jaar gevangenisstraf op het hijsen van de vlag, die onder Nederlands bewind vast ontworpen was voor het onafhankelijke West Papua. Martelingen van en moord op opposanten van het regime zijn aan de orde van de dag. Verder profiteert de lokale bevolking nauwelijks van de rijkdommen van het land. De opbrengsten gaan overwegend naar Djakarta en internationale bedrijven.
Het ligt dan ook voor de hand om, zoals de petitie doet, te eisen van de Nederlandse regering dat die zich inspant om de schendingen van de mensenrechten in het gebied tegen te gaan. En zelfs, zoals de petitie vraagt, om zich hard te maken voor een nieuwe en nu eerlijke volksstemming, waarin de bevolking van West Papua zich uitspreken voor of tegen aansluiting bij Indonesië. Althans in beginsel.
Echter, de petitie wil de zogenoemde transmigranten, Indonesiërs van andere eilanden die zich in West Papua hebben gevestigd, uitsluiten van dat referendum. Vele van die transmigranten wonen evenwel al jaren in West Papua en zijn er zelfs geboren. Die kun je, ondanks de voorgeschiedenis, niet zo maar hun rechten ontnemen. De gewone mensen onder hen zijn veelal ook slachtoffers van het Indonesische regime en van de geschiedenis. De geschiedenis terugdraaien en de ruim veertig jaar na de fraudulente volksstemming negeren, zoals de petitie wil, kan niet meer. Als er al een nieuwe volksstemming komt voor de oorspronkelijke bewoners van West Papua, zal die gepaard moeten gaan met een oplossing voor de immigranten. De petitie gaat in deze veel te kort door de bocht.
Hier dus een vlammend woord van protest tegen het Indonesische regime in West Papua, maar geen ondertekening van die petitie. Beide zullen overigens weinig uithalen. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar, helaas.
